Column Januari 2021

'Hebban olla vogala nestas hagunnan'

Deze ‘allereerste’ zin die ooit in het Nederlands geschreven is, gaat nota bene over een broedplaats! En inderdaad: bij een broedplaats zou men eerder kunnen denken aan een natuurlijke kraamplek voor dieren dan aan plekken waar kunst en cultuur gemaakt worden. Afgelopen jaar heb ik me vaker afgevraagd waarom die metafoor gebruikt wordt voor plekken met deze activiteiten. Met een snelle scan op google kom ik overigens ook fantastische voorbeelden tegen van broedplaatsen voor dieren, gemaakt door kunstenaars en die als een kunstobject in een park of landschap staan. Het is in elkaar verweven, maar hoe?

Warm nest van tijdelijke aard

Broedplaatsen waar dieren in een geborgen en beschutte omgeving uitgebroed en grootgebracht worden, kennen natuurlijk een heel korte periode van gebruik en komen daarna vaak leeg te staan. Als de kuikens eenmaal volwassen genoeg zijn, vliegen ze uit. Wat voor kort een warm en geborgen nest vormde, verliest zijn betekenis en wordt door de natuur weer ingelijfd in de uniformiteit van het landschap. Nestje vormen, broeden, uitvliegen, nieuwe nestjes maken. Broedplaatsen waar kunstenaars en cultuurondernemers zich huisvesten, zijn ook vaak van tijdelijke aard. Leegstaande fabrieken, kantoren en woningen worden in no-time door bevlogen makers omgetoverd tot warme nesten voor makers en kunstenaars waar het thuiskomen is in creatieve sferen. Men zou kunnen zeggen dat er gebroed wordt op de vrijgekomen energie, mogelijkheden van een plek en ontmoeting van een makerscommunity. De metafoor van een broedplaats voor dieren die steeds weer gemaakt, ontmanteld en verlaten wordt, wijst ook op het aspect van het vrijkomen van energie, de conceptie van een nieuw leven en het in werkelijkheid brengen van de intentie om een geborgen en veilig thuiskomen in de wereld van nieuwe creaties mogelijk te maken. Het is een precair proces en activiteit, dat veel zorg, goede intenties en middelen vereist om goed te slagen. Het is een natuurlijk experiment dat ook kan mislukken. Als het doel bereikt wordt en de diertjes op eigen benen de wijde wereld ingaan – tenzij een natuurlijke vijand het proces verstoort - heeft de broedplaats zijn betekenis voor dat moment en voor die groep verloren. Volgend seizoen en wellicht op een andere plek beginnen ze weer opnieuw.

Betekenis en waarde aan een plek

Maar hier slaat de metafoor voor de creatieve broedplaatsen de plank volledig mis. De ontmanteling en verplaatsing van creatieve broedplaatsen heeft natuurlijk niets te maken met het feit dat de energie van de intentie om te creëren op is, dat het doel van broeden (een kunstwerk, theater- of dansvoorstelling, muziekstuk of ontwerp) klaar is, de wijde wereld in kan en de kunstenaar naar een warm oord kan vliegen. Het is vaak juist het omgekeerde. De kunstenaars en makers creëren naast hun individuele creaties ook betekenis en waarde op plekken waar ze bij elkaar komen en (samen) creëren. De plek krijgt juist meer betekenis, reuring, authenticiteit, sociaal-culturele en economische waarde. Dat is de kracht van het creatieve maakproces, maar tegelijkertijd ook de achilleshiel. Vaak gaan ze ten onder aan hun eigen succes en worden de panden van broedplaatsen met hun toegenomen waarde verkocht en/of ontwikkeld voor andere doelgroepen. De makers zijn genoodzaakt om nieuwe plekken te zoeken en opnieuw te beginnen met het vrijmaken van energie en conceptie van een nieuwe plek en community. En dat terwijl de flow van de energie van het maken en creëren helemaal niet op was, maar wellicht door de veranderende condities van de plek juist richting een nieuwe ontwikkeling en innovatie bewoog. De flow van de community en omgeving, het creatieve proces en betekenis van de plek worden zodoende steeds onderbroken, heruitgevonden en aangepast.

Duurzaam onderdeel

Het kost heel veel energie om opnieuw te beginnen op een nieuwe plek. Dat beseffen de organisaties van broedplaatsen zich ook heel goed. Het is zaak om een manier te vinden om die plekken waar kunst en cultuur gemaakt en uitgevonden worden als duurzaam onderdeel van stedelijk weefsel te laten functioneren. Is de verwijzing naar de definitie van een broedplaats dan een self fulfilling prophecy? De metafoor associeert immers aan een relatief korte gebeurtenis van samenkomen op een plek, het vrijkomen van een boost creatieve energie en betekenis, om vervolgens de plek over te laten aan de natuur. De definitie van creatieve broedplaatsen volgt dan onderbewust al een bepaald verwachtingspatroon.

Long-lasting makersplekken

Zou de Vlaamse monnik, die de titel van dit stuk in de vroege middeleeuwen al schreef, er ook bij stil gestaan hebben dat een vogelnestje vaak geen lang leven beschoren is? Welke metafoor kon hij gebruiken om een long-lasting plek te creëren voor zijn stille geliefde? Welke metafoor kunnen wij beter gebruiken voor long-lasting makersplekken?

Alda Alagic is docent-onderzoeker en neemt deel in het project Bloeiende Broedplaatsen

Sfeerafbeelding Fontys

Alda Alagic

Onderzoeker Bloeiende Broedplaatsen