Passend onderwijs aan begaafde leerlingen

Achtergrond en doel

De wet Passend Onderwijs is vanaf 2014 van kracht, waarin staat dat alle leerlingen, ook de leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften, thuisnabij onderwijs moeten kunnen volgen. Ook onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen valt onder deze wet. Vijf jaar na invoering van deze wet hebben alle scholen in primair en voortgezet onderwijs in 2019 een subsidie van het ministerie van onderwijs ontvangen – voor een periode van vier jaar - om in te zetten ten behoeve van het onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen.

Sfeerafbeelding Fontys

 Dit alles heeft gevolgen voor onder andere de motivatie, prestaties en het welbevinden van de (hoog)begaafde leerlingen. Zo blijken (hoog)begaafde leerlingen in het Nederlandse (basis)onderwijs niet op het niveau te presteren dat zij zouden kunnen (OECD, 2016), er is sprake van onderpresteren van (hoog)begaafde leerlingen (Driessen, Mooij, & Doesborgh, 2007). De schoolmotivatie van (hoog)begaafde leerlingen is relatief laag (Meelisen & Punter, 2016). Zo is er de laatste jaren zelfs sprake van schooluitval (‘thuis zitten’) van (hoog)begaafde leerlingen doordat er in het huidige onderwijs onvoldoende bij hun onderwijsbehoeften aangesloten wordt (SLO, 2019; van Weerdenburg et al., 2019).

Er blijken veel hardnekkige misverstanden te bestaan over (hoog)begaafde leerlingen, zoals dat deze kinderen ‘er toch wel komen’ of ‘makkelijk mee kunnen’ (Bakx, 2019) of dat ze intellectueel sterker zijn en tegelijkertijd emotioneel gezien zwakker (Matheis, Kronborg, Schmitt, & Preckel, 2017). Deze hardnekkige misconcepties dragen er niet toe bij dat (hoog)begaafde basisschoolleerlingen passend onderwijs krijgen, omdat deze misconcepties ook leven onder leerkrachten. Voor de pabo’s ligt er een belangrijke taak om hier zowel in het curriculum aan te werken, als in het onderzoek aandacht aan te besteden. Er is behoefte aan inzichten in wat werkt in het onderwijs aan begaafde leerlingen én manieren om het herkennen van begaafde leerlingen te vergoten. Het lectoraat kan hier een betekenisvolle bijdrage aan leveren. De onderzoekslijn ‘Passend onderwijs aan begaafde leerlingen’ is onder andere verbonden aan de bijzondere leerstoel ‘Begaafdheid’ aan de Radboud Universiteit.

Doelstellingen

In deze onderzoekslijn beoogt het lectoraat kennis en handvatten te ontwikkelen gericht op professionalisering van leerkrachten op het terrein van (hoog)begaafdheid. Ook is er aandacht voor de doorvertaling naar het curriculum van de inzichten die opgedaan worden mbv onderzoek.

De centrale onderzoeksvraag luidt: wat hebben leerkrachten basisonderwijs nodig om (hoog)begaafde leerlingen passend te kunnen begeleiden in de reguliere basisonderwijs?

Projecten binnen de onderzoekslijn

  • 1. Onderwijsonderzoekswerkplaats POINT (Passend Onderwijs voor Ieder Nieuw Talent): onderzoek naar professionalisering van leerkrachten in onderwijswerkplaatsen
  • 2. Promotieonderzoek Alexandra van Dijk: onderzoek naar opvattingen over begaafdheid van begaafde leerlingen, hun ouders, leerkrachten en klasgenoten in relatie tot behoefte-ondersteunend onderwijs
  • 3. Fontys-werkgroep HO-HB (hoger onderwijs, hoogbegaafdheid)
  • 4. Verbinding curriculum FHKE (thema (hoog)begaafdheid)
  • 5. Opstart kenniskring hoogsensitiviteit
  • 6. Verkenning kennisagenda (hoog)begaafdheid
  • 7. Samenwerking internationale partners

Onderzoeksvragen van het (deel)project

Binnen de verschillende projecten wordt gewerkt met onderzoeksvragen. Steeds speelt de centrale onderzoeksvraag een leidende rol. Deze vraag luidt: wat hebben leerkrachten basisonderwijs nodig om (hoog)begaafde leerlingen passend te kunnen begeleiden in de reguliere basisonderwijs? De vraag wordt aangepast naar gelang de context, zo wordt er onder andere gekeken naar wat FHKE-bachelor-studenten nodig hebben aan (basis)kennis om kenmerken van (hoog)begaafdheid te kunnen herkennen in basisschoolleerlingen.

Onderzoeksopzet

  • 1. De onderwijsonderzoekswerkplaats POINT werkt aan leerkrachtonderzoek in de eigen school (n=10) en aan één gezamenlijk onderzoek naar docentprofessionalisering. Dit gezamenlijke onderzoek heeft de looptijd van een schooljaar en wordt middels een vragenlijststudie uitgevoerd.
  • 2. Het promotieonderzoek van Alexandra van Dijk is een meerjaren lopend traject (geschat tot 2025) en kent een mixed method design. In 2021 wordt een eerste, kwalitatieve interviewstudie afgerond en ingestuurd voor publicatie.
  • 3. De Fontys-werkgroep HO-HB (hoger onderwijs, hoogbegaafdheid) wordt in 2019-2020 opgezet. Er wordt geïnventariseerd wat deze werkgroep op Fontys niveau bij kan dragen voor het welbevinden en studentsucces van (hoog)begaafde Fontysstudenten. In tweede instantie wordt er ook gekeken naar een mogelijke rol van deze groep voor (hoog)begaafde Fontys medewerkers.
  • 4. In het kader van de verbinding van onderzoek naar het onderwijs in het curriculum van FHKE wordt er een thema-ochtend georganiseerd omtrent (hoog)begaafdheid: (1) alle H1-studenten van de vijf locaties worden uitgenodigd voor een studieochtend met een HC (lector), interactieve sessie met gastspreker en praktijkworkshops (leerkrachten);
  • 5. Opstart kenniskring hoogsensitiviteit: doel om dit thema in het curriculum van FHKE een plaats te geven en dat te verbinden aan onderzoek;
  • 6. Verkenning kennisagenda (hoog)begaafdheid in samenwerking met NRO;
  • 7. Vanuit deze onderzoekslijn wordt samengewerkt met partners in Japan en in Vlaanderen. Thema’s: docentcompetenties tav het werken met (hoog)begaafde leerlingen (Japan), het meten van cognitieve vaardigheden (Vlaanderen), Onderwijsprincipes uit de psychologie voor begaafde leerlingen (Amerika).

Samenwerkingspartners

Voor de opleidingen:curriculuminnovatie op het terrein van (hoog)begaafdheid en een nieuw thema: onderwijs aan hoogsensitieve leerlingen
Voor het werkveld:professionaliseringsbijeenkomsten en tools op het terrein van begaafdheid
Voor wetenschap:nieuwe inzichten in begaafde leerlingen (zelfbeeld en motivatie) opzet onderzoekslijn hoogsensitiviteit

Internationalisering

Binnen deze onderzoekslijn werken we samen met partners in Japan. Daarnaast is een samenwerking gestart met Vlaamse collega’s van de Thomas Moore Hogeschool voor de normering van een nieuwe cognitieve vaardighedentest (CoVaT). Ook is er een samenwerkingsproject opgezet met de APA in Amerika voor het samen uitbrengen van een brochure over onderwijs aan en leren van begaafde leerlingen.

3.3.6 Concrete activiteiten

Kennisontwikkeling lectoraatsperiode 2019 – 2020 vertaald naar concrete output voor de praktijk en de wetenschap:

NrProjectPraktijk outputWetenschappelijke output
1.Onderwijsonderzoekswerkplaats POINT- factsheet ‘motivatie’Twee wetenschappelijke papers:
- factsheet ‘afstandsonderwijs’- zelfbeeld HB-leerlingen- - motivatie HB-leerlingen
- rapportage ‘afstandsonderwijs’- motivatie HB-leerlingen
- factsheet ‘zelfbeeld’
- diverse praktijkartikelen
2.Promotieonderzoek Alexandra van DijkPresentatie in school en in de werkplaats - Workshop pabostudentenArtikel over opvattingen van leraren en ouders over (hoog)begaafdheid
3.Fontys-werkgroep HO-HBEerste inventarisatie van doelen - TEC-aanvraag - Pilotonderzoek houding en kennis docenten Fontys ICT rondom hoogbegaafde studenten: praktijkartikelIsabelle
4.Verbinding curriculum FHKEOnderwijspsychologische principes ‘die werken’ voor onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingenWetenschappelijk onderbouwde brochure met onderwijspsychologische principes voor onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen
5.Opstart kenniskring hoogsensitiviteitCurriculumonderdelen FHKE-pabo’s/MEN/MLI Praktijkartikel Lezing landelijk HSP-congresOpzet onderzoek naar HSP, werkstress en goed leraarschap
6.Verkenning kennisagenda (hoog)begaafdheidStartbijeenkomst kennisagenda Mogelijk eerste aanzet kennisagendaMogelijk eerste aanzet kennisagenda
7.Samenwerking internationale partners
JapanBezoek Japanse collega’s aan FHKE - Bezoekverslag - Input voor workshop/presentaties over begaafdheidsonderwijs in Japan - Oriëntatie op samenwerking Vlaanderen in testontwikkelingArtikel kennis en houdingen rondom onderwijs aan ‘gifted students’ bij hoger onderwijsdocenten, basisschoolleerkrachten in Nederland en Japan
VlaanderenSamenwerking aangaande CoVaT: praktijkartikel en kennisclip (2021)Afname CoVaT bij meer dan 1.000 leerlingen; wetenschappelijk paper (2022)
AmerikaBrochure met onderwijspsychologische principes ‘die werken’ voor onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingenWetenschappelijk onderbouwde brochure

Kennisdeling

In deze lijn wordt kennis ontwikkeld die betrekking heeft op leerkrachtprofessionalisering op het terrein van passend onderwijs voor begaafde leerlingen. Daarnaast wordt een nieuw theorie dit jaar verkend: onderwijs aan hoogsensitieve leerlingen. In de periode van vier jaar (uitgewerkt in jaarplannen zoals deze) wordt gestreefd naar het opleveren van nieuwe inzichten die specifiek gaan over:

-        (de)motivatie van (hoog)begaafde leerlingen

-        het zelfbeeld van (hoog)begaafde leerlingen

-        (mis)concepties van leerkrachten, ouders, (hoog)begaafde leerlingen en hun klasgenoten over ‘hoogbegaafdheid’

-        ontwerprichtlijnen die betrekking hebben op professionaliseringsstrategieën van leerkrachten op het terrein van passend onderwijs voor begaafde leerlingen

-        onderwijspsychologische principes ‘die werken’ voor onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen

-        hoogsensitiviteit als eigenschap in relatie tot goed leraarschap

Kennisontwikkeling leidt tot nieuwe inzichten. Die inzichten willen we vanuit het lectoraat graag delen. Deze kennisdeling vindt plaats onder (aankomende) onderwijsprofessionals en onder kennispartners en collega-wetenschappers. De nieuw verworven inzichten worden gedeeld – en middels peer reviews getoetst – door publicaties te schrijven voor internationale wetenschappelijke tijdschriften. Voor de (aankomende) onderwijsprofessionals wordt de kennis op een andere manier toegankelijk gemaakt, door bijvoorbeeld praktijkpublicaties, producten of presentaties.

5. Tijdsplanning 2020-2021


Gedurende het studiejaar 2020-2021 lopen alle bovengenoemde projecten. Kennisdeling is hier continu aan gekoppeld. Concreet worden er presentatie/workshops/onderwijs verzorgd:

-        HSP-congres november 2020

-        ORD juni 2021

-        Bijdragen aan landelijke en regionale studiedagen

-        Onderwijs H-fase (maart 2021)

Artikelen worden gedurende het jaar aangeboden aan vaktijdschriften en wetenschappelijke journals. De concrete output en doorlooptijd zijn afhankelijk van hoe de artikelen ontvangen worden.