Lectoraat Wendbare onderwijsprofessionals

Thematiek

In Nederland zijn er steeds meer scholen voor voortgezet onderwijs die ‘eigentijds’ onderwijs aanbieden waarin aandacht is voor doelen als zelfsturing, creativiteit, probleem oplossen, samenwerken en waar het onderwijs vaak leerlinggestuurd is.

Binnen het lectoraat Wendbare Onderwijsprofessionals bij de Fontys Lerarenopleiding in Tilburg staat de vraag centraal wat deze ontwikkelingen in het voortgezet onderwijs betekenen voor de rollen en taken voor leraren én wat dat betekent voor de lerarenopleidingen.

Sfeerafbeelding Fontys

Werkwijze lectoraat studiejaar 2018-2019

Om deze vraag te verkennen hebben we in het lectoraat in studiejaar 2018-2019 gekozen voor een exploratieve aanpak. We hebben een aantal vo-scholen die werken met eigentijdse onderwijsconcepten benaderd met het verzoek ons een inkijkje te geven in hun dagelijkse onderwijspraktijk. Dit leidde tot een reeks ‘excursies’ naar deze scholen, waar we gingen kijken en in gesprek gingen met teamleiders, docenten en leerlingen over de visie en de praktische invulling van het onderwijs. In totaal hebben we zes VO-scholen bezocht. Bij onze excursies naar de zes scholen hebben we gebruik gemaakt van het ‘spinnenweb’-model van de SLO (http://curriculumontwerp.slo.nl/spinnenweb). Dit model hielp ons om de schoolbezoeken te kaderen.

Sfeerafbeelding Fontys

Indrukken uit de excursies

De indrukken uit de excursies zijn te lezen onder het kopje ‘verder lezen’. De persoonlijke indrukken van de deelnemers aan de excursies zijn te vinden onder het kopje ‘kenniskring’ bij ‘narratieven’. 

  • Verder lezen

    Onze indrukken uit de excursies hebben we geordend naar de onderdelen van het spinnenweb van de SLO:  visie, leerdoelen, leerinhoud, leeractiviteiten, docentenrollen, bronnen &materialen, groeperingsvormen, leeromgeving, tijd, toetsing. We vatten de bevindingen per onderdeel kort samen.

    Sfeerafbeelding Fontys

    In het midden van het spinnenweb staat ‘visie’. Op alle bezochte scholen valt op dat de leerling centraal staat in de visie, en dat daar ook uiting aan wordt gegeven in de vormgeving van het onderwijs. Alle bezochte scholen vinden het belangrijk dat de leerling eigenaar is van het leren/leerproces en zichzelf en hun talenten kunnen ontdekken en ontwikkelen.  

    • Leerdoelen: alle bezochte scholen richten zich naast kwalificeren ook nadrukkelijk op socialisatie en persoonsvorming van de leerlingen. Het valt op dat de leraren – vaak als team- kritisch nadenken over de leerdoelen en hierbij niet per sé een lesmethode volgen. De leerdoelen worden expliciet gemaakt aan leerlingen en vormen het uitgangspunt voor leerprocessen en de evaluatie daarvan (formatief).
    • Leerinhoud: op basis van de leerdoelen maken leraren onderwijsarrangementen, die soms in een digitale omgeving worden aangeboden. De arrangementen bieden leerlingen de mogelijkheid om gepersonaliseerd te leren (opdrachten op verschillende niveau’s). Verder werd leerinhoud ook aangeboden vanuit vakkenintegratie / vakoverstijgende projecten en authentieke opdrachten.

    Een voorbeeld: Project Pompei. Dit is een vakoverstijgend project geschiedenis/aardrijkskunde/moderne vreemde taal in combinatie met onderzoekend leren.  Leerlingen moeten als een soort detectives met een setje informatie uitzoeken wie de persoon is die bij Pompei in de as is gevonden, hoe die leefde en op welk moment die is gestorven (= combi Romeinse samenleving + vulkanisme). Leerlingen ronden dit af met een presentatie in een vreemde taal. Ze werken samen in groepjes waarbij ieder een eigen rol heeft: planner, notulist, journist en detective.

    • Leeractiviteiten: er wordt veelal gekozen voor activerende vormen van leren en voor 21e eeuwse vaardigheden als samenwerken, presenteren, onderzoekend leren.
    • Docentrollen: De leraar is naast instructeur en vakexpert steeds meer ook onderwijsontwerper, coach en een teamspeler. Samenwerking is iets dat op alle bezochte scholen terugkwam in de vorm van samen zorg dragen voor leerlingen en/of vakoverstijgend lesgeven. Leraren hechten veel belang aan de relatie met leerlingen en aan vertrouwen hebben in leerlingen. Ze gebruiken veel coachende vaardigheden (didactisch coachen). Om te kunnen differentieren moeten leraren instructie en toetsen kunnen geven op verschillende niveaus. De rol van vakexpert en ontwerper komen samen: leraren moeten ook buiten een methode kunnen werken, los van een programma en dit vereist dat ze ver boven de stof staan en creatief zijn om de vakinhoud betekenisvol te maken.
    • Bronnen & materialen: op de scholen wordt een variatie van methodieken, boeken, internet, learningportals gebruikt. Enkele scholen benutten ook de omgeving van de school.
    • Groeperingsvormen: Het groeperen van leerlingen gebeurt soms op basis van niveau, soms op basis van onderwijsactiviteit.
    • Leeromgeving: Scholen in nieuwbouw hebben gekozen voor ruimtes die passen bij de beoogde functie. Vaak zijn er grotere ruimtes waar grotere groepen leerlingen zelfstandig werken, naast kleinere instructieruimtes, stilteruimte, mediatheek. Scholen in bestaande bouw kunnen hun ruimtes niet altijd naar wens inrichten voor de beoogde functie.
    • Tijd: Roostering van onderwijsactiviteiten vond soms plaats in blokken van 90 minuten, waarbinnen leerlingen vaak kunnen kiezen voor een vak of opdracht waaraan ze willen werken. Op alle scholen wordt expliciet tijd besteed aan het begeleiden van metacognitieve vaardigheden van leerlingen door coaching en mentoring.
    • Toetsing: Alle scholen streven naar formatieve toetsing gedurende het leerproces. Veel scholen worstelen met de vormgeving van summatieve toetsing en met wel of geen cijfers geven. Op sommige scholen kunnen leerlingen zelf hun toetsmoment kiezen. Op twee scholen presenteren de leerlingen aan het eind van het schooljaar hun persoonlijke leeropbrengst en groei.

  • Werkwijze lectoraat studiejaar 2019-2020

    Elk van de kenniskringleden zal dit jaar een onderzoek doen naar een vraag die gerelateerd is aan het lectoraatsthema zoals weergegeven in onderstaande matrix.

    Sfeerafbeelding Fontys

  • Kenniskring

    Studiejaar 2019-2020

    In studiejaar 2019-2020 bestaat de kenniskring uit de volgende deelnemers:

    • Maria-José Steenbeek-Sanchez (FLOT, cluster bèta)
    • Annet Meinen (FLOT, cluster bèta)
    • Joost Otten (FLOT, cluster bèta)
    • Gerdine Velthoven (FLOT, cluster gamma)
    • Inge Brons (FLOT, cluster gamma)
    • Barbara Roosken (FLOT, cluster talen)
    • Elly Wildeman (FLOT, cluster talen)
    • Hanneke de Laat (FLOT, beleidsmedewerker)
    • Inge Runhaar (docent VO, Pontes Goese Lyceum)
    • Lian Derks (rector 2College Ruivenmavo)

    Elk van de kenniskringleden zal dit jaar een onderzoek doen naar een vraag die gerelateerd is aan het lectoraatsthema zoals weergegeven in onderstaande matrix.

    Onderwijspraktijk vo en mbo opleidingspraktijk A. welke ontwikkelingen zijn er in het werkveld van eigentijds onderwijs in  de rol(len) van de onderwijsprofessional? C. hoe kan de lerarenopleiding wendbare onderwijsprofessionals opleiden?   D. Wat betekent dit voor lerarenopleiders? B. welke ontwikkelingen zijn er in het werkveld van eigentijds onderwijs in vak, vakinhoud en vakdidactiek?

    Studiejaar 2018-2019

    In 2018-2019 bestond de kenniskring uit opleiders van FLOT uit de drie clusters bèta, talen en gamma en uit docenten uit het voortgezet onderwijs.

    • Maria-José Steenbeek-Sanchez (FLOT, cluster bèta)
    • Annet Meinen (FLOT, cluster bèta)
    • Gerdine Velthoven (FLOT, cluster gamma)
    • Inge Brons (FLOT, cluster gamma)
    • Barbara Roosken (FLOT, cluster talen)
    • Annemarie Degener (FLOT, cluster talen)
    • Hanneke de Laat (FLOT, beleidsmedewerker)
    • Ewout Koster (docent VO, Stedelijk College Eindhoven)
    • Inge Runhaar (docent VO, Pontes Goese Lyceum)

    Narratieven van kenniskringleden  2018-2019

    De kenniskringleden hebben hun indrukken uit de excursies verwerkt in zogenoemde ‘narratieven’. Hierin beschrijven ze wat hen is opgevallen bij de excursies en wat dat voor betekenis heeft voor hun werk als lerarenopleider.

  • Lector

    Dr. ir. Quinta Kools heeft ruime onderzoekservaring, in zowel (grootschalig) kwantitatief als kwalitatief onderzoek. Ze promoveerde bij de Wageningen Universiteit op onderzoek naar de studiekeuze van leerlingen in het middelbaar agrarisch onderwijs. Daarna werkte ze ruim acht jaar als (senior)beleidsonderzoeker bij IVA beleidsonderzoek en advies. Medio 2007 werd ze associate lector bij het lectoraat Leerstrategieën (Sanneke Bolhuis) bij Fontys Lerarenopleiding Tilburg. Van 2009 tot medio 2011 was zij lector bij het lectoraat 'Kantelende Kennis van de Educatieve Federatie Interactum' . Sinds april 2010 is zij werkzaam als lector bij de Fontys Lerarenopleiding Tilburg. Van 2010-2018 bij het lectoraat ‘Professionalisering van de beroepsgroep leraren en lerarenopleiders’ en vanaf april 2018 in het lectoraat ‘Wendbare Onderwijsprofessionals’.

    Quinta Kools richt zich in haar werk op professionalisering van leraren en lerarenopleiders, door middel van het doen van praktijkonderzoek als professionaliseringsstrategie.

    In het lectoraat ‘Wendbare Onderwijsprofessionals’ ligt de focus op de rol van de leraar in eigentijds onderwijs. Wat zijn de rollen en taken van leraren in het begeleiden van leerlingen en wat zijn ontwikkelingen in het vak en de vakdidactiek in eigentijdsonderwijs? De inzichten van het lectoraat zijn van belang voor het opleiden en professionaliseren van leraren die voorbereid zijn op hun toekomst als onderwijsprofessional en op het vormgeven van onderwijs van/voor de toekomst. Momenteel doet ze onderzoek  naar hybride leraren, naar opleiden en professionaliseren van (aanstaande) leraren in leerateliers en naar begeleiding van startende leraren.

    Quinta Kools is ‘leading lector’ van de Velon-themagroep ‘toekomstbehendig opleiden’ en vervult een rol als adviseur in het  ‘Pleionproject lerarenopleidingen’ van de VO-Raad. Ze is hoofdredacteur van het Tijdschrift voor Lerarenopleiders en was van 2014-2019 voorzitter van de Programmaraad Praktijkgericht Onderwijsonderzoek (PPO) van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO).

  • Projecten

    Het lectoraat is betroken bij verschillende projecten waarin wordt samengewerkt met onderwijs- en onderzoekspartners uit binnen- en buitenland:

    • Erasmus+ project PROMISE , met partners uit Engeland, Schotland, Nederland, Duitsland, Slovenië en Hongarije. In dit project staat professioneel handelen van onderwijsprofessionals centraal.
    • SPRONG-voorwaarts: project met subsidie vanuit Sia-Raak en NRO waarin netwerkvorming, kennisontwikkeling en kennisdeling tussen educatieve lectoraten (Fontys, Hogeschool Arnhem en Nijmegen, Marnix Academie, Hogeschool Utrecht) en onderwijspartners uit po, vo en MBO centraal staan. Het project richt zich op vraagstukken rond toekomstgericht onderwijs.
    Sfeerafbeelding Fontys

    • Velon-themagroep toekomstbehendig opleiden: in deze groep werken lerarenopleiders van verschillende hogescholen (Windesheim, Fontys, Hogeschool van Amsterdam) samen aan een verkenning van het thema toekomstbehendig opleiden. Wat voor beelden hebben lerarenopleiders van toekomstbehendige leraren en hoe leiden ze daarvoor op?
    Sfeerafbeelding Fontys

    • Research and Development Community Professional Development of Teacher Educators: in deze groep participeren lerarenopleiders uit Engeland, Polen, Israël, Kroatië en Nederland in een onderzoek met als vraag ‘hoe ziet de lerarenopleiding eruit in 2030?’
  • Publicaties en presentaties

    Presentaties 2019

    • Workshop ‘Bouwstenen voor het opleiden van leraren voor de toekomst’ op Velon/Velov congres 2019, Breda.
    • Workshop ‘opbrengsten van professionalisering’ op Velon/VELOV-congres 2019 (met Loes van Wessum)
    • Workshop hybride opleiden op Velon/VELOV-congres 2019 (Petra Poelmans en Marian Thunnissen)
    • Keynote/inleiding over opleiden voor de toekomst op heidag Trion opleidingsschool, maart 2019
    • Workshop Velon studiedag 8 november 2019: Opleiden voor de toekomst: wat doen we in de lerarenopleiding? Quinta Kools en Loes van Wessum
    • Workshop Velon studiedag 8 november 2019: samen opleiden op vernieuwingsscholen. Rianne Neering, Hanneke de Graaf, Quinta Kools

    Publicaties 2019

    • Rian Aarts, Rita Schildwacht & Quinta Kools (2019). Training Coaching met Videofeedback. Ondersteuning van beginnende leraren door professionalisering van coaches. In: Schellings, G., Helms-Lorentz, M., & Runhaar, P. (2019). Begeleiding startende leraren. Praktijk en theorie. Garant, Antwerpen-Apeldoorn. P 143-161
    • Kools, Q., van Schaik, M.  & Struik, J. (2019).  Van strakke structuur naar vrijheid in vorm: een nieuwe aanpak voor het bacheloronderzoek binnen Fontys lerarenopleiding Tilburg. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 2019, (1), 67-73
    • Quinta Kools, Marian Thunnissen, Petra Poelmans (2019). Opleiden voor hybride loopbanen, een verkenning. Fontys Hogescholen, interne rapportage.
    • Van Wessum, L., & Kools, Q (2019).  Professionele groei van leraren en andere onderwijsprofessionals. Grip op leren. Oud-Turnhout/’s Hertogenbosch: Gompel & Svacina. 
    • Rian Aarts, Quinta Kools en Rita Schildwacht (2019)  ‘Providing a good start. Concerns of beginning secondary school teachers and support provided’, European Journal of Teacher Education https://doi.org/10.1080/02619768.2019.1693992
    • Quinta Kools (2019). Op verkenning in eigentijds onderwijs: input voor opleiders. Tijdschrift voor Lerarenopleiders 40 (4), pp 331-338
    • Koopman, M., Aarts, R.,  Hulsker, J., Imants, J. &  Kools, Q. (2019). Het leren en de leeropbrengsten van docenten en studenten in leerateliers. Pedagogische Studiën (96) 378-400
  • Publicaties en presentaties 2018

    Presentaties 2018

    • Masterclass professionalisering op studiedag Ons Middelbaar Onderwijs (8 november 2018)

    Publicaties 2018

    • Ronald Keijzer & Quinta Kools (2018) ‘Mathematics teacher educators’ professional development as a by-product of practice based research: the ELWIeR research group. EAPRIL Conference proceedings 2018,  November 12 – November 14 ,2018 Portorož, Slovenia. pp 21-36
    • Quinta Kools (2018). Topics studies in a self-study group.  http://info-ted.eu/topics-studied-in-a-self-study-group/
    • Ellie Coumans en Quinta Kools (2018). Slagen lerarenopleiders erin hun vakgebied actueel te houden? En zo ja, hoe doen zij dat dan? Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 39 (2) pp 47-56
    • Loes van Wessum, Quinta Kools, Fer Boei, Martijn Wilemse en Lidewij van Katwijk (2018). Onderzoek naar professionaliseringsactiviteiten bij HBO-lerarenopleiders in het doen en begeleiden van praktijkonderzoek.  Tijdschrift voor Lerarenopleiders 39 (1) pp 53-64
    • Marina Bouckaert & Quinta Kools (2018) Teacher educators as curriculum developers: exploration of a professional role, European Journal of Teacher Education, 41:1, 32-49, DOI: 10.1080/02619768.2017.1393517