Lectoraat van Fontys Hogeschool Kind en Educatie

Goed leraarschap, Goed leiderschap

Het lectoraat Goed leraarschap, Goed leiderschap wil onderwijsinstellingen en opleidingen ondersteunen in de professionele ontwikkeling in de zich snel ontwikkelende maatschappij. Inhoudelijke terreinen betreffen bijvoorbeeld ‘onderzoekscultuur in de school’, ‘passend onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen’ en ‘studentsucces’.

Over het lectoraat

Het lectoraat richt zich hierbij op de ontwikkeling van (toekomstige) leraren, andere onderwijsprofessionals en leidinggevenden. Het lectoraat ontwikkelt kennis en handvatten en verspreidt en implementeert deze. Dat realiseren wij door in nauwe samenwerking met de onderwijs- en opleidingspraktijk en andere lectoren en onderzoekers onderzoek te doen en kennis te delen die bovenstaande complexe processen ondersteunen.

De onderzoeksactiviteiten van het lectoraat kent drie hoofddoelen:

  • het stimuleren van praktijkgericht onderzoekHet stimuleren van praktijkonderzoek binnen de eigen schoolcontext;
  • het uitvoeren van praktijkgericht onderzoek;
  • het begeleiden van praktijkgericht promotieonderzoek.
afspelen

Lectoren

Prof.dr. A.W.E.A. (Anouke) Bakx

Lector Goed leraarschap, goed leiderschap

Anouke Bakx is lector Goed leraarschap, Goed leiderschap bij Fontys Hogeschool Kind en Educatie. Tevens werkt zij als bijzonder hoogleraar Begaafdheid aan de Radboud Universiteit. Zij is deskundig op het gebied van leren van leerlingen, kwaliteit van de leraar en van onderwijsvernieuwing.

Dr. A.A. (Anje) Ros

Lector Goed leraarschap, goed leiderschap

Anje Ros is ruim tien jaar lector bij Fontys Hogeschool Kind en Educatie. Ze wil met haar onderzoek bijdragen een innovaties in het onderwijs. Ze is samen met leraren, schoolleiders en opleiders voortdurend op zoek naar manieren waarop het onderwijs verbeterd kan worden.


Onderzoekslijnen

Binnen het lectoraat worden onderzoeken uitgevoerd langs vijf onderzoekslijnen:

In deze onderzoekslijn ontwikkelen we kennis en handvatten over condities voor effectieve professionalisering van (aankomende) leraren en andere onderwijsprofessionals en de inbedding daarvan in de organisatie. Hierbij wordt voortgebouwd op eerdere projecten op het gebied van kennisbenutting en netwerkleren. Binnen deze onderzoekslijn werken we nauw samen met lectoren in het kader van TEC for Society, het WIN-project binnen Domein Mens & Maatschappij en Waarderen van diversiteit van Linda van den Bergh van Fontys OSO.

De centrale onderzoeksvraag luidt: hoe kan de ontwikkeling van (aanstaande) leraren/docenten worden gestimuleerd, zodat zij leerlingen optimaal kunnen voorbereiden op de maatschappij cq studenten kunnen voorbereiden voor hun beroep?

Samenwerkingspartners

Opleidingen: Partnerschap Opleiden in de School en de Academische Opleidingsschool (www.partnerschapopleidenindeschool.nl).
Werkveld: Fontys Domein Educatie, FSH, Fontys ICT, FHRMenP.
Kennispartners: OU, Universiteit van Tilburg.

Beoogde opbrengsten

Voor de opleidingen: inzichten en handvatten voor de begeleiding van studenten, in een vernieuwd curriculum (Fontys breed).
Voor het werkveld: handvatten voor het verbeteren van de samenwerking en het leren van elkaar door leraren; het onderzoeksmatig werken aan verbeteringen.
Voor de wetenschap: wetenschappelijke artikelen over samenwerken en leren door professionals.

In deze onderzoekslijn ontwikkelen we kennis en handvatten voor schoolleiders over de wijze waarop ze optimaal leiding kunnen geven aan een lerende organisatie waarin gezamenlijk voortdurend wordt gewerkt aan de kwaliteit van het onderwijs. Hierbij bouwen we voort op eerder onderzoek naar de rol van schoolleiders in de ontwikkeling naar een lerende organisatie. Aansluitend bij het speerpunt Leiderschap van het domein Educatie ligt de wens om een domeinbrede kenniskring worden ingericht op de samenwerking op dit thema te versterken en de ontwikkeling naar een expertisecentrum leiderschap te bevorderen.

De centrale onderzoeksvraag is: Op welke wijze kan het leiderschap van schoolleiders worden versterkt?

Samenwerkingspartners

Werkveld: POS, andere PO en VO-scholen.
Opleidingen: Fontys Domein Educatie en andere opleidingen.
Kennispartners: Lectoren leiderschap (Loes van Wessum, Windesheim en Inge Andersen, Marnix), Peter Sleegers, BMC (extern kenniskringlid); Schoolleidersregister VO (SRVO).

Beoogde opbrengsten

Voor de opleidingen: inzichten en handvatten voor gespreid leiderschap voor curriculum leiderschapsopleidingen.
Voor het werkveld: handvatten voor het ontwikkelen van gespreid leiderschap en van de school als een lerende organisatie.
Voor de wetenschap: wetenschappelijke artikelen over gespreid leiderschap.

Beoogde kennisontwikkeling In de komende twee jaar wordt gestreefd naar het opleveren van nieuwe inzichten die specifiek gaan over:

-        De ontwikkeling van gespreid leiderschap in de school en de rol van de schoolleider
-        Leiding geven aan een lerende organisatie in het VO
-        Het beroepsprofiel van de schoolleider
-        De ontwikkeling van een onderzoekscultuur en de rol van de schoolleider
-        Het benutten van expertise binnen de school
-        De rol van de schoolleider bij het realiseren van interprofessionele samenwerking in kindcentra

In deze onderzoekslijn beoogt het lectoraat kennis en handvatten te ontwikkelen gericht op innovatieve leeromgevingen, die leraren in staat stelt de ontwikkeling van future skills en een leven lang leren bij hun leerlingen/studenten te kunnen ondersteunen.  

De centrale onderzoeksvraag luidt: hoe kan de leeromgeving van leraren (in opleiding) worden versterkt d.m.v. innovatieve interventies of toepassingen? 

Samenwerkingspartners

Werkveld: POS, AOS
Opleidingen: FLOT, FHMG, FSH, FHICT, De Nieuwste Pabo
Kennispartners: CoE De Onderwijsingenieurs, CoE HTSM, Brainport Development, Play Learn Change, Beamitup, TU Eindhoven

Beoogde opbrengsten

Voor de opleidingen: curriculuminnovatie gericht op toekomstgericht opleiden; onderbouwde visie op en handvatten voor lerarenopleiders.
Voor het werkveld: handvatten voor onderwijsverbetering op het gebied van een innovatieve leeromgevingen.
Voor de wetenschap: presentaties en wetenschappelijke artikelen over innovatieve onderwijspraktijken en leeromgevingen.

Beoogde kennisontwikkeling In het komende jaar wordt gestreefd naar het opleveren van nieuwe inzichten die specifiek gaan over:
-          Professionaliseren van leraren dmv design thinking
-          Leren met VR op de pabo 
-          Buiten leren en bewegend lere
-          Onderzoeksmatig werken van lerarenopleiders in PLG’s 

Studiesucces gaat niet enkel over uitval en rendementen (objectief studiesucces), maar ook over wat een student leert, hoe hij zich kan ontwikkelen tot startbekwame professional en hoe hij zich thuis voelt op de opleiding (subjectief studiesucces; Meens, 2018). Daarom zijn ook de volgende vragen belangrijk in het onderzoek naar studiesucces: Hoe begint de student aan deze studieloopbaan (aansluiting naar het hbo en studiekeuzes), hoe doorloopt een student een studieloopbaan (studiekeuzes en studentenwelzijn), hoe wordt hij/zij hierin gecoacht (studentcoaching), en voelt de student zich eigenlijk wel thuis? Om je thuis te voelen zal er aandacht moeten zijn voor diversiteit en inclusie. Vandaar dat het onderzoek naar studiesucces zich ook zal richten op enkele specifiekere doelgroepen (bijvoorbeeld topsporters of (hoog)begaafden). We hebben in deze onderzoekslijn de volgende (onderzoeks)missie:

“Het doel van ons onderzoek is dat alle (aankomende) Fontys-studenten zich thuis voelen tijdens hun studie en kunnen exploreren wat hun motiveert om passende keuzes te maken zodat ze binnen afzienbare tijd hun diploma halen en weten waar in de maatschappij hun toegevoegde waarde ligt.”

In deze onderzoekslijn beoogt het lectoraat kennis, handvatten en instrumenten te ontwikkelen gericht op Studiesucces. De thema’s van Studiesucces die hierbij aan de orde komen zijn:

a)    aansluiting & oriëntatie; 
b)    studiekeuzes;
c)     studentcoaching; 
d)    studentenwelzijn; 
e)    diversiteit & inclusie

De centrale onderzoeksvraag luidt: Hoe kan Studiesucces bevorderd worden?

Samenwerkingspartners

Werkveld: Onderwijsprofessionals hbo: Docenten en studentcoaches
Opleidingen: Alle Fontys-instituten en diensten, de Commissie Studiesucces (incl.CvB) en het Programma Studiesucces van Fontys, andere hogeschool instellingen, toegeleverd onderwijs
Kennispartners: Hogeschoolinstellingen in Nederland, Tilburg University, TU/e, Ons Middelbaar Onderwijs (OMO), Mbo’s

Beoogde opbrengsten

Voor het werkveld (opleidingen): inzichten, handvatten, instrumenten, dashboards, (beleids)adviezen en professionalisering als het gaat om Studiesucces;
Voor de wetenschap: nieuwe inzichten in indicatoren en factoren die studentsucces kunnen bevorderen.

Beoogde kennisontwikkeling

Het komende jaar zal tijd besteed worden aan de kennisdeling van onderzoeksresultaten. Deze kennisdeling zal op verschillende manieren plaatsvinden via het Programma Studiesucces en (internationale) externe netwerken.

Er blijken veel hardnekkige misverstanden te bestaan over (hoog)begaafde leerlingen, zoals dat deze kinderen ‘er toch wel komen’ of ‘makkelijk mee kunnen’ (Bakx, 2019) of dat ze intellectueel sterker zijn en tegelijkertijd emotioneel gezien zwakker (Matheis, Kronborg, Schmitt, & Preckel, 2017). Deze hardnekkige misconcepties dragen er niet toe bij dat (hoog)begaafde basisschoolleerlingen passend onderwijs krijgen, omdat deze misconcepties ook leven onder leerkrachten. Voor de pabo’s ligt er een belangrijke taak om hier zowel in het curriculum aan te werken, als in het onderzoek aandacht aan te besteden. Er is behoefte aan inzichten in wat werkt in het onderwijs aan begaafde leerlingen én manieren om het herkennen van begaafde leerlingen te vergoten. Het lectoraat kan hier een betekenisvolle bijdrage aan leveren. De onderzoekslijn ‘Passend onderwijs aan begaafde leerlingen’ is onder andere verbonden aan de bijzondere leerstoel ‘Begaafdheid’ aan de Radboud Universiteit.

In deze onderzoekslijn beoogt het lectoraat kennis en handvatten te ontwikkelen gericht op professionalisering van leerkrachten op het terrein van (hoog)begaafdheid. Ook is er aandacht voor de doorvertaling naar het curriculum van de inzichten die opgedaan worden mbv onderzoek.

De centrale onderzoeksvraag luidt: wat hebben leerkrachten basisonderwijs nodig om (hoog)begaafde leerlingen passend te kunnen begeleiden in de reguliere basisonderwijs?

Onderzoeksvragen van het (deel)project Binnen de verschillende projecten wordt gewerkt met onderzoeksvragen. Steeds speelt de centrale onderzoeksvraag een leidende rol. Deze vraag luidt: wat hebben leerkrachten basisonderwijs nodig om (hoog)begaafde leerlingen passend te kunnen begeleiden in de reguliere basisonderwijs? De vraag wordt aangepast naar gelang de context, zo wordt er onder andere gekeken naar wat FHKE-bachelor-studenten nodig hebben aan (basis)kennis om kenmerken van (hoog)begaafdheid te kunnen herkennen in basisschoolleerlingen.

Samenwerkingspartners Binnen deze onderzoekslijn werken we samen met partners in Japan. Daarnaast is een samenwerking gestart met Vlaamse collega’s van de Thomas Moore Hogeschool voor de normering van een nieuwe cognitieve vaardighedentest (CoVaT). Ook is er een samenwerkingsproject opgezet met de APA in Amerika voor het samen uitbrengen van een brochure over onderwijs aan en leren van begaafde leerlingen.

Beoogde opbrengsten

Voor de opleidingen: curriculuminnovatie op het terrein van (hoog)begaafdheid en een nieuw thema: onderwijs aan hoogsensitieve leerlingen.
Voor het werkveld: professionaliseringsbijeenkomsten en tools op het terrein van begaafdheid.
Voor wetenschap: nieuwe inzichten in begaafde leerlingen (zelfbeeld en motivatie) opzet onderzoekslijn hoogsensitiviteit

Beoogde kennisontwikkeling In deze lijn wordt kennis ontwikkeld die betrekking heeft op leerkrachtprofessionalisering op het terrein van passend onderwijs voor begaafde leerlingen. Daarnaast wordt een nieuw theorie dit jaar verkend: onderwijs aan hoogsensitieve leerlingen. In de periode van vier jaar (uitgewerkt in jaarplannen zoals deze) wordt gestreefd naar het opleveren van nieuwe inzichten die specifiek gaan over:

-        (de)motivatie van (hoog)begaafde leerlingen
-        het zelfbeeld van (hoog)begaafde leerlingen
-        (mis)concepties van leerkrachten, ouders, (hoog)begaafde leerlingen en hun klasgenoten over ‘hoogbegaafdheid’
-        ontwerprichtlijnen die betrekking hebben op professionaliseringsstrategieën van leerkrachten op het terrein van passend onderwijs voor begaafde leerlingen -        onderwijspsychologische principes ‘die werken’ voor onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen
-        hoogsensitiviteit als eigenschap in relatie tot goed leraarschap.


Publicaties

enIQma (2019)

Bakx et al.

enIQma is een professionaliseringsspel over (hoog)begaafdheid voor het primair onderwijs. Met enIQma kun je oefenen met casussen en signalen die wijzen op kenmerken van (hoog)begaafdheid. EnIQma is meer dan een spel, het biedt ook een methodiek waarmee een team aan de slag kan bij het opstellen van een handelingsplan voor een leerling met kenmerken van (hoog)begaafdheid.

Meer info en filmpjes: https://www.eniqma.nl/

Sfeerafbeelding Fontys
Sfeerafbeelding Fontys

Werken aan pedagogische sensitiviteit in je team (2017)

Bakx, Jacobs, Van den Bergh & Diemel

Pedagogische sensitiviteit is het goede doen op het juiste moment, in een bepaalde pedagogische context. Dit boek beschrijft wat pedagogische sensitiviteit inhoudt, en wat het betekent voor het werken met leerlingen en collega’s. Ook gaat het in op de condities voor professionaliseringstrajecten die zich richten op pedagogische sensitiviteit, waarbij succesfactoren en valkuilen in kaart zijn gebracht. Een schoolteam dat werkt vanuit de basiswaarde van pedagogische sensitiviteit draagt niet alleen bij aan een groter welbevinden van de leerlingen en de leraren zelf, maar zorgt ook voor bredere en betere onderwijsopbrengsten!

Meer info: https://www.uitgeverijpica.nl/titels/onderwijs/professionalisering/werken-aan-pedagogische-sensitiviteit-in-je-team-pica

Cyclisch onderwijs ontwerpen (2017; 2019)

Bakx, Ros & Bolhuis

Cyclisch onderwijs ontwerpen leert je hoe je je leeractiviteiten zo kunt inrichten dat je optimaal inspeelt op de verschillen tussen leerlingen en de onderwijsopbrengsten zo groot mogelijk zijn. In dit boek staat  een ontwerpcyclus van vijf stappen centraal. Bij het doorlopen van deze stappen werk je systematisch vanuit doelen naar onderwijsactiviteit naar evaluatie.

Meer info: https://shop.coutinho.nl/store_nl/cyclisch-onderwijs-ontwerpen.html

Sfeerafbeelding Fontys
Sfeerafbeelding Fontys

Werken met begaafde leerlingen in de klas (2016)

Bakx, de Boer, Van den Brand & Van Houtert

Dit boek gaat over het werken met (hoog)begaafde leerlingen in de reguliere (basisschool)klas. Wetenschappelijke inzichten zijn vertaald naar praktische handvatten. Aan de hand van casussen uit de praktijk worden diverse relevante thema’s behandeld, zoals motivatie, metacognitie en hoogsensitiviteit. De rode draad in het boek is de vraag: Wat zou jíj als leerkracht kunnen doen om deze begaafde leerlingen op een goede manier te ondersteunen?

Meer info:

De pedagogisch sensitieve leraar: werken aan brede opbrengsten (2015)

Bakx

De pedagogisch sensitieve leraar maakt écht het verschil, maar hoe? De pedagogisch sensitieve leraar is gebaseerd op recente, wetenschappelijke inzichten en geeft leerkrachten bouwstenen om vanuit hun pedagogische sensitiviteit systematisch te kunnen werken aan de groei van hun leerlingen. Er wordt o.a. ingegaan op opbrengstgericht en handelingsgericht werken, positief pedagogisch klimaat, feedback geven en het stimuleren van een positieve mindset.

Meer info: https://shop.coutinho.nl/store_nl/de-pedagogisch-sensitieve-leraar.html

Sfeerafbeelding Fontys
Sfeerafbeelding Fontys

Opbrengstgericht onderwijs ontwerpen (2012)

Bakx, Ros & Teune

In Opbrengstgericht onderwijs ontwerpen leren (toekomstige) leerkrachten kritisch te kijken naar de doelen van het onderwijs en deze vervolgens zo efficiënt mogelijk te bereiken. Een belangrijk aspect daarbij is het zelf ontwerpen van leeractiviteiten en het selectief gebruikmaken van reeds ontwikkeld lesmateriaal. Er is immers maatwerk nodig om in te kunnen spelen op de toenemende diversiteit in de klas en de veranderingen in het onderwijs die elkaar steeds sneller opvolgen. In het boek staat de ontwerpcyclus centraal om in vier stappen te komen tot een onderbouwde lessenserie of leeractiviteit. Meer info: https://www.bol.com/nl/f/opbrengstgericht-onderwijs-ontwerpen/9200000001205807/

De professionele ontwikkeling van leraren

Ros, A., Geijsel, F., Dengerink, J., & De Wit, B. (Reds.) (2020). Leraar: een professie met perspectief. Deel 3: Een leeromgeving voor leraren. Meppel: Ten Brink Uitgevers.

https://didactiefonline.nl/artikel/leraar-een-professie-met-perspectief

In het drieluik Leraar: een professie met perspectief (3 delen) brengen 60 auteurs in 30 hoofdstukken bij elkaar wat er bekend is uit onderzoek rond loopbaanontwikkeling van leraren en verbinden dat met de praktijk in scholen. De drie delen betreffen:

  • Loopbaanontwikkeling en professionele ontwikkeling van leraren (deel 1: Een veelzijdig beroepsbeeld).

    • Concrete loopbaanmogelijkheden (deel 2: Verbreding en verdieping in het beroep).

  • De randvoorwaarden die daartoe binnen scholen nodig zijn (deel 3: Een leeromgeving voor leraren).

In het derde deel, onder redactie van Anje Ros en collega’s, staat de school als leeromgeving voor leraren centraal: hoe kunnen zij zich individueel en als team ontwikkelen. Thema’s als teamontwikkeling, bovenschools netwerkleren en strategisch personeelsbeleid geven schoolleiding en leraren hierbij handvatten.  

Sfeerafbeelding Fontys
Sfeerafbeelding Fontys

Kwaliteit door gespreid leiderschap

Ros, A. & van Rossum, B. (2019). Kwaliteit door gespreid leiderschap. Met 10 portretten uit het primair onderwijs. Assen: Van Gorcum.

https://www.vangorcum.nl/product/100-304_Kwaliteit-door-gespreid-leiderschap

De vraagstukken waar scholen voor staan worden steeds complexer. Het is daarom belangrijk dat alle expertise in de school optimaal wordt benut en versterkt. Daarbij verandert het leiderschap in de school en daarmee ook de rol van de schoolleider. Dit boek laat zien hoe schoolleiders met vertrouwen kunnen loslaten, als ze investeren in een cultuur en ondersteunende processen die leiden tot kwaliteit. Het leren van leerlingen én professionals staat centraal. Kwaliteit door gespreid leiderschap geeft praktische handvatten, modellen en checklists, reflectievragen en tips. Praktijkvoorbeelden van schoolleiders die de omslag hebben gemaakt naar gespreid leiderschap wisselen af met verdiepende hoofdstukken. Een speciaal hoofdstuk is gewijd aan besturen; hoe zij schoolleiders kunnen ondersteunen bij hun veranderende rol en hoe zij

op bestuursniveau expertise benutten en versterken. Het boek laat zien dat het werken aan kwaliteit door gespreid leiderschap het werk van bestuurders, schoolleiders en leraren betekenisvoller en aantrekkelijker maakt.

Leren voor morgen

Ros, A., Lieskamp, M. & Heldens H. (2017; herdruk 2018). Leren voor morgen. Uitdagingen voor het onderwijs. Huizen: Pica.

https://www.uitgeverijpica.nl/titels/nieuw/leren-voor-morgen-pica

Het onderwijs staat voor een prachtige uitdaging. Technologische, maatschappelijke, ecologische en economische ontwikkelingen volgen elkaar in rap tempo op. Dat is niets nieuws, want de wereld ontwikkelt zich al eeuwenlang. Maar de snelheid waarmee dit nu gebeurt is wel veranderd. Wat vandaag nieuw is, kan morgen al weer verouderd zijn. Hoe bereid je leerlingen voor op een toekomst die niemand kent?

In dit boek gaan de auteurs in op trends die nu zichtbaar zijn en de consequenties die dat kan hebben voor het onderwijs. Ze laten zien wat dit betekent voor het leren van leerlingen, de rol van de leraar en de organisatie van het onderwijs. Maar dat niet alleen: er komen ook innovatieve scholen met kansrijke onderwijsvisies aan het woord. Zij bereiden op indrukwekkende wijze leerlingen voor op de toekomstige samenleving. Hun praktijkvoorbeelden kunnen ook anderen, die nadenken over een toekomstvisie, inspiratie geven voor de school van morgen.

Sfeerafbeelding Fontys
Sfeerafbeelding Fontys

Gemotiveerd leren en lesgeven

Ros, A., Castelijns, J., van Loon, A. & Verbeeck, K. (eds). (2014; 2020). Gemotiveerd leren en lesgeven: De kracht van intrinsieke motivatie. Bussum: Coutinho.

https://shop.coutinho.nl/store_nl/gemotiveerd-leren-en-lesgeven.html

Gemotiveerde leerlingen zijn betrokken, nieuwsgierig en gaan goed om met uitdagingen en tegenslagen. Zij halen vaak betere schoolresultaten. Veel leerlingen zijn echter niet gemotiveerd: zij vinden het saai op school en hun betrokkenheid bij schoolse taken neemt af. Gemotiveerd leren en lesgeven is de eerste uitgave die motivatie in brede zin centraal stelt. Dit boek zet motivatieprocessen helder uiteen en geeft aan wat je als leraar zelf kunt doen om de intrinsieke motivatie van leerlingen te stimuleren.

Hoewel Gemotiveerd leren en lesgeven veel verdiepende informatie bevat, is het een echt praktijkboek. Theoretische uitgangspunten, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek, worden concreet gemaakt door casussen van klassensituaties. Onderwerpen als basisbehoeften, autonomie, structuur, verbondenheid, ICT en beoordelen komen aan bod. Ook vindt de lezer praktische tools om een gemotiveerde leeromgeving in de klas te creëren: checklists, stappenplannen en voorbeelden van leerkrachtgedrag. In de hernieuwde druk is een extra hoofdstuk toegevoegd over het voorkomen van storend gedrag in de klas.

Begeleiden van actief leren

Van den Bergh, L. & Ros, A. (2015). Begeleiden van actief leren. Theorie en praktijk van zelfsturing en samenwerking. Bussum: Coutinho.

https://shop.coutinho.nl/store_nl/begeleiden-van-actief-leren.html

Steeds meer scholen kiezen voor actief leren, waarbij leerlingen tegelijk werken aan kennisdoelen en aan de voor hun toekomst zo belangrijke ‘21e eeuwse vaardigheden’. Zelfsturing en samenwerking zijn daarbij essentieel. Het aanleren van deze vaardigheden vraagt een coachende, begeleidende rol van de leerkracht. Hierbij is het geven van doelgerichte feedback een krachtig instrument om prestaties te verbeteren. Leerkrachten in het basisonderwijs blijken het echter moeilijk te vinden om goede feedback te geven. Dit handboek biedt veel praktische handvatten voor de organisatie van actief leren en voor de begeleiding van leerlingen hierbij.

Begeleiden van actief leren is de eerste uitgave gericht op het doelgericht werken aan actief leren, met aandacht voor het geven van feedback op kennisdoelen, op samenwerkend leren en op zelfsturing door leerlingen. De beschreven aanpak is gebaseerd op een vierjarig onderzoek. De helder opgebouwde uitgave omvat een goede (theoretische) onderbouwing, veel praktijkvoorbeelden en handvatten, met daarbij ook praktische tips en checklists. Op de website staat uniek videomateriaal met voorbeelden van feedback, docentmateriaal en opdrachten.

Sfeerafbeelding Fontys
Sfeerafbeelding Fontys

Praktijkgericht onderzoek in de lerarenopleiding

Ros, A., Bakx, A. & Brok, P. van den (2018). Hoofdstuk 4. Praktijkgericht onderzoek. In Boei, F. & Willemse, M. (Red.) Kennisbasis Lerarenopleiders. Onderzoek in de lerarenopleidingen, 59-72.

https://ris.utwente.nl/ws/portalfiles/portal/87832495/Kennisbasiskatern5_printfile.pdf

Het belang van praktijkgericht onderzoek is zowel voor het onderwijsveld, als voor de lerarenopleidingen sinds de eeuwwisseling sterk toegenomen. Over de term praktijkgericht onderzoek en de positionering ervan, bestaat echter veel onduidelijkheid. In dit hoofdstuk maken we onderscheid tussen praktijkgericht onderzoek, onderzoek gericht op het verbeteren van de brede onderwijspraktijk en praktijkonderzoek, (docent-)onderzoek gericht op de verbetering van het onderwijs op de eigen school of opleiding. Bij praktijkgericht onderzoek onderscheiden we vier stappen: vraagarticulatie, kennisproductie, kennistransfer en kennisgebruik. Bij praktijkonderzoek belichten we drie functies van onderzoek in de school, de feedbackfunctie, de dialoogfunctie en de ontwerpfunctie. Voor beide typen onderzoek benoemen we diverse condities die gerealiseerd moeten zijn, voordat er sprake kan zijn van daadwerkelijke impact in de onderwijspraktijk. Een van de voorwaarden is een onderzoekende houding van leraren. Voor de ontwikkeling van een onderzoekende houding van aankomende leraren is de voorbeeldrol van opleidingsdocenten cruciaal.

1. Scan Onderzoekscultuur in de school, met interventiekaarten

https://www.platformsamenopleiden.nl/scan-onderzoekscultuur-school/

Binnen het lectoraat is samen met academische opleidingsscholen een ‘Scan onderzoekscultuur’ ontwikkeld die in het hele land veel wordt gebruikt. Deze scan beschrijft vijf fasen van de onderzoekscultuur op acht aspecten en is gebaseerd op  onderzoek over professionele leergemeenschappen. Bij elk van de acht aspecten is een interventiekaart ontwikkeld die schoolleiders handvatten geeft om de onderzoekscultuur te verbeteren. De scan is uitgegeven door het Platform Samen Opleiden en Professionaliseren.

2. Website voor kennisbenutting

www.Onderwijsmetkennis.nl

De webtool Onderwijsmetkennis is een leeromgeving voor studenten en leraren die beter gebruik willen maken van onderzoeksliteratuur gericht op onderwijsverbetering. In vier stappen wordt uitgelegd wanneer en hoe literatuur wordt gezocht, gevonden, gelezen en gebruikt. De webtool wordt gehost door het NRO.

3. Digitale leeromgeving: Passend leren omgaan met uitdagend gedrag:

https://fontys.nl/passend-leren-omgaan-met-uitdagend-gedrag/

Storend en uitdagend gedrag maakt het beroep van de leraar zwaar. Omdat veel leraren het moeilijk vinden om uitdagend gedrag van leerlingen te voorkomen en hiermee om te gaan, heeft het lectoraat Waarderen van Diversiteit van Linda van den Bergh en het lectoraat Goed leraarschap, Goed leiderschap in de persoon van Anje Ros in 2019 een leeromgeving ontwikkeld. Hierin laten zij zien hoe leerkrachten de goed gevalideerde en bruikbare zelfdeterminatietheorie kunnen toepassen in de praktijk. Samen met 12 leerkrachten die door hun schoolleider als good practices worden gekarakteriseerd, is de leeromgeving gevuld met videobeelden (gedrag), reflecties op moeilijke situaties, opvattingen (mentale modellen), reacties van leerlingen en achtergrondliteratuur. De leeromgeving wordt zowel gebruikt in de verschillende opleidingen als door scholen.

4. Praktische uitgaven voor samen onderzoeken, samenwerken en samen leren

Anje heeft met collega’s voor het Platform samen opleiden, samen professionliseren diverse praktische katernenontwikkeld:

- Samen leren en kennisdelen in de opleidingsschool. Naar lerende organisaties op het niveau van school en partnerschap. https://www.platformsamenopleiden.nl/knowledge-item/samen-leren-en-kennisdelen-in-de-opleidingsschool/

- OnderWijs met Kennis. Een webtool voor kennisbenutting in het onderwijs. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2018/04/OnderWijs-met-Kennis.pdf

- Schoolontwikkeling door praktijkonderzoek. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2016/01/180226-SchoolontwikkelingDoorPraktijkonderzoek_PO_LR.pdf

- Leraren in gesprek: Dialoog door onderzoek. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2016/08/180226-LerarenInGesprekDialoogDoorOnderzoek_PO_LR.pdf

- Bruikbare onderzoeksresultaten: Feedback door onderzoek. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2016/08/180226-BruikbareOnderzoeksresultatenFeedbackDoorOnderzoek_PO_LR.pdf

- Organisatie van praktijkonderzoek in de school. https://www.platformsamenopleiden.nl/knowledge-item/organisatie-praktijkonderzoek-school-katern-kwaliteitsreeks-po/

- Dialooginstrument onderzoekende scholen. Instrument voor de versterking van de kwaliteit van de dialoog in werkgroepen. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2019/12/Dialooginstrument-onerzoekende-scholen-1.pdf

- Scan Onderzoekscultuur in de school en interventiekaarten. https://www.platformsamenopleiden.nl/scan-onderzoekscultuur-school/

- Scan opleiden in de school: ontwikkeling tot een professionele leergemeenschap. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2017/05/180226-ScanOpleidenInDeSchool-PO_LR.pdf

- Opleiden in de school: verantwoordelijkheden van besturen. https://www.partnerschapopleidenindeschool.nl/file/274/161114-rco-vor-por-bestuurlijkebetrokkenheid-lr.pdf

- Onderwijsontwikkeling door onderzoek: Ontwerpfunctie van onderzoek. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2016/07/180226-Katern_OnderwijsontwikkelingOnderzoek_LR.pdf

- Onderzoek en de opleidingsschool. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2016/07/180226-Katern_OnderzoekOpleidingsschool_LR.pdf

Partners

Hogescholen

  • Educatielectoraten Fontys, vooral OSO en FLOT
  • De Nieuwste Pabo
  • NHL Hogeschool
  • Informele contacten met lectoren Educatie van alle andere Hogescholen

Universiteiten

  • ESoE, TU Eindhoven
  • TiU, universiteit Tilburg
  • Open Universiteit
  • Universiteit van Amsterdam
  • Radboud Universiteit
  • Universiteit Utrecht

Besturen

  • Partnerschap Opleiden in de school
  • Plein013 Tilburg
  • Tangent
  • Xpect Primair
  • BOOM
  • Best Onderwijs
  • Platoo
  • Opmaat Groep
  • Zaan Primair
  • Agora
  • Salto
  • SKPO
  • Stedelijk College Eindhoven

Instellingen

  • Steunpunt Opleiden in de School, PO-Raad
  • KPC Groep

Internationaal

  • EAPRIL
  • ATEE
  • UCLL Leuven
  • Universiteit van Gent
  • Thomas More Hogeschool, Antwerpen
  • European Council of High Ability (ECHA)
  • World Council For Gifted And Talented Children (WCGTC)

Contact

Prof.dr. A.W.E.A. (Anouke) Bakx

Lector Goed leraarschap, goed leiderschap

Dr. A.A. (Anje) Ros

Lector Goed leraarschap, goed leiderschap